Στον άνδρα υπάρχει ένας νευρο-ορμονικός άξονας υποθαλάμου-υπόφυσης-όρχεων (Hypothalamic Pituitary Testicular Axis – HPTA), ο οποίος ρυθμίζεται αμφίδρομα.
Ο υποθάλαμος αλληλεπιδρά με την υπόφυση που βρίσκεται στο τουρκικό εφίππιο του σφηνοειδούς οστού και με τις γονάδες (όρχεις) ρυθμίζοντας τη λειτουργία τους.
Τα ανδρογόνα αναβολικά στεροειδή (ΑΑΣ) είναι συνθετικά παράγωγα της τεστοστερόνης, του κύριου ανδρογόνου στον άνδρα.
Η ίδια η τεστοστερόνη καταστέλλει σημαντικά τον άξονα HPTA, ενώ αρκετά άλλα παράγωγα προκαλούν καταστολή σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό.
Τα ΑΑΣ κατατάσσονται σε τρεις κύριες κατηγορίες:
1. Παράγωγα της τεστοστερόνης (μπολντενόνη, φλουοξυμεστερόνη, μεθυλτεστοστερόνη)
2. Παράγωγα της διυδροτεστοστερόνης (DHT) (στανοζολόλη, μεθενολόνη, οξανδρολόνη) και συνθετικές μορφές της (μεστερολόνη, ντροστανολόνη)
3. Παράγωγα της 19-νορτεστοστερόνης (νανδρολόνη, τρενμπολόνη)
Παράγοντες που συμβάλλουν στην καταστολή του άξονα HPTA είναι:
1. Η προέλευση του συγκεκριμένου ΑΑΣ
2. Ο βαθμός αρωματοποίησης που διαθέτει, δηλαδή η ικανότητα παραγωγής οιστρογόνων μέσω του ενζύμου αρωματάση σε ορισμένους ιστούς (λιπώδης, μαζικός αδένας)
3. Ο χρόνος και η δόση χρήσης του ΑΑΣ
4. Η ανδρογονική δράση του AAΣ
Τα AAΣ που προκαλούν τη μεγαλύτερη καταστολή του άξονα ΗΡΤΑ είναι:
1. Τα παράγωγα της τεστοστερόνης. Η τεστοστερόνη καταστέλλει τον άξονα από την πρώτη μέρα της χρήσης.
2. Ισχυρά οιστρογονικά. Τα οιστρογόνα (E2-βήτα οιστραδιόλη ως επί το πλείστον) παρέχουν ένα αρνητικό ερέθισμα ανάδρασης προς τον υποθάλαμο για την παραγωγή GnRH, η οποία με τη σειρά της θα αυξήσει την παραγωγή LH και τεστοστερόνης από τα κύτταρα Leydig των όρχεων.
Ως εκ τούτου, τα AAΣ που αρωματίζουν ή είναι ισχυρά οιστρογονικά (οξυμεθολόνη, μεθυλοτεστοστερόνη, νανδρολόνη, τεστοστερόνη, μεθανδιενόνη) θα επηρεάσουν τον άξονα ΗΡΤΑ σε σημαντικό βαθμό.
3. Προγεστερονοειδή. Τα παράγωγα της 19-νορτεστοστερόνης έχουν υψηλή προγεστερονική δραστηριότητα.
Η προλακτιναιμία σχετίζεται με τη χρήση 19-νορ.
Η προλακτίνη είναι μια ορμόνη που απελευθερώνεται από την αδενοϋποφύση και είναι αντιστρόφως ανάλογη με την παραγωγή τεστοστερόνης.
Συνεπώς , τα αυξημένα επίπεδα προλακτίνης στον ορό θα οδηγήσουν σε καταστολή του άξονα HPTA.
4. Ισχυρά ανδρογονικά (φλουοξυμεστερόνη, τρενμπολόνη, μεθυλοτριενολόνη).
Αυτά τα φάρμακα παρουσιάζουν ισχυρή σύνδεση με τους υποδοχείς στεροειδών.
Τα AAΣ διέρχονται τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό και επιδρούν στον υποθάλαμο.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα μια μεγαλύτερη καταστολή του άξονα HPTA.
Η ανδρογονική δράση μεταφράζεται σε ανάπτυξη των πρωτευόντων και δευτερευόντων χαρακτηριστικών του φύλου (αύξηση του μεγέθους των όρχεων, οσχέου, πέους, προστάτη, τρίχωση, βράγχος φωνής, πάχυνση δέρματος, ανάπτυξη σμηγματογόνων αδένων).
Άλλες βιολογικές δράσεις των ανδρογόνων περιλαμβάνουν:
– αύξηση της ερυθροποίησης (διεγείροντας τη σύνθεση ερυθροποιητίνης από τους νεφρούς και επιδρώντας άμεσα στην ωρίμανση των πρόδρομων μορφών του ερυθροποιητικού ιστού).
– αναβολισμό με αύξηση της μυϊκής μάζας και δύναμης, αυξάνοντας το μέγεθος των μυϊκών ινών. Η χορήγηση τεστοστερόνης προκαλεί κατακράτηση αζώτου και αύξηση της πρωτεΐνοσύνθεσης, γεγονός που αποδεικνύει τον αναβολισμό των πρωτεϊνών.
– λιπόλυση (βήτα οξείδωση στα μιτοχόνδρια) με ελάττωση του κοιλιακού λίπους, συμβάλλοντας στην ελάττωση της αντίσταση στην ινσουλίνη και την αποφυγή του μεταβολικού συνδρόμου.
– επίδραση στο ΚΝΣ με το χαρακτηριστικό roid rage, που χαρακτηρίζεται από επιθετικότητα, ψυχωσική συμπεριφορά, παρερμηνείες, παραισθήσεις, διαταραχή του συναισθήματος με εναλλαγές μανίας και κατάθλιψης.
Τα ΑΑΣ με υψηλή ανδρογονική ικανότητα συνήθως έχουν υψηλή δραστικότητα της 5α-αναγωγάσης και η παραγόμενη DHT θα επηρεάσει κυρίως τον προστάτη (υπερτροφία) και την τριχοφυΐα της κεφαλής (αλωπεκία).
Τα παράγωγα της DHT δεν αρωματίζουν και δεν οιστρογονίζουν.
Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι, δεν παράγεται βήτα οιστραδιόλη, που είναι υπεύθυνη για την καταστολή του άξονα ΗΡΤΑ.
Η DHT είναι το ισχυρότερο ανδρογόνο στο σώμα και θα καταστείλει τον άξονα HPTA. Συγχρόνως όμως έχει και αντι-οιστρογονικές ιδιότητες, όταν εφαρμόζεται τοπικά (τοπική εφαρμογή στις θηλές ανδρών με γυναικομαστία).
Ένα άλλο γεγονός που αποδεικνύει την αντι-οιστρογονική δράση της DHT, παρατηρείται στις περιπτώσεις που χρησιμοποιούνται οι αναστολείς της 5α αναγωγάσης (φιναστερίδη, δουταστερίδη) για τη θεραπεία της υπερτροφίας του προστάτη ή την ανδρική αλωπεκία.
Οι άνδρες που λαμβάνουν αυτή τη φαρμακευτική αγωγή, αργότερα παρατηρούν γυναικομαστία και καταστολή της libido, δεδομένου ότι η DHT είναι ισχυρά ανδρογονική.
Ο χρόνος και η δοσολογία χρήσης του ΑΑΣ επηρεάζουν τελικά το μέγεθος και τη λειτουργία των όρχεων.
Αυτό είναι το αποτέλεσμα ενός ανασταλτικού παλίνδρομου μηχανισμού, που ρυθμίζεται από τον ΗΡΤΑ (υψηλά επίπεδα τεστοστερόνης έχουν ανασταλτική επίδραση στον υποθάλαμο και τελικά στην έκκριση FSH και LH από την υπόφυση, οδηγώντας σε σμίκρυνση των όρχεων, διαταραχή της σπερματογένεσης και υπογονιμότητα).